Nystagmus

Wat is nystagmus?

Nystagmus is een aandoening waarbij een of beide ogen onwillekeurig en ritmisch bewegen — vaak heen en weer schudden. De term is afgeleid van het Griekse nystagmos, oorspronkelijk gebruikt voor de hoofdbewegingen vlak voor het inslapen. Voor een buitenstaander lijkt het alsof de ogen constant schudden; de bewegingen kunnen zowel snel als langzaam zijn afhankelijk van het type. Naast de oogbewegingen kan nystagmus gepaard gaan met lichtgevoeligheid en duizeligheid, wat het dagelijks functioneren sterk beïnvloedt.

Oorzaken van nystagmus — de aandoening kan aangeboren of verworven zijn:

• Aangeboren nystagmus — ontstaat door afwijkingen in de hersenen of het zenuwstelsel; soms genetisch, soms onbekende oorzaak.
• Oogafwijkingen — ernstige bijziendheid, verziendheid of scheelzien kunnen onwillekeurige oogbewegingen uitlokken bij pogingen scherp te stellen.
• Neurologische aandoeningen — beroertes, tumoren, multiple sclerose of hersenbeschadiging door trauma.
• Medicijnen of alcohol — sedativa, anticonvulsiva en alcohol beïnvloeden de hersenfunctie en kunnen nystagmus veroorzaken als bijwerking.
• Oogaandoeningen — retinitis pigmentosa of maculadegeneratie kunnen nystagmus uitlokken.
• Evenwichtsorgaan — aandoeningen van het binnenoor (bijv. ziekte van Menière) versturen verstoorde signalen naar de hersenen.
• Veroudering — degeneratie van hersenstructuren kan op latere leeftijd nystagmus veroorzaken.

Tenzij door trauma of ziekte, wordt nystagmus vrijwel altijd veroorzaakt door neurologische factoren. Een arts is noodzakelijk voor een juiste diagnose.

Wat doet een contactlens bij nystagmus?

Een contactlens kan de oogbewegingen van nystagmus niet direct afremmen of stoppen — de oorzaak ligt in het zenuwstelsel, buiten het bereik van optische hulpmiddelen. Contactlenzen kunnen echter de visuele effecten aanzienlijk verbeteren door het beeld scherper en stabieler te maken.

Doordat een contactlens direct op het oog meebewegt, blijft de optische correctie voortdurend op dezelfde plek in het gezichtsveld. Bij een bril beweegt het oog gedeeltelijk buiten het correctievlak, wat extra vervaging geeft. Dit maakt contactlenzen bij nystagmus doorgaans duidelijk effectiever dan brillenglazen.

Specifieke voordelen:

• Betere gezichtsscherpte — harde gasdoorlatende (RGP) lenzen hebben een stabiliserend optisch effect en zijn minder gevoelig voor de oogbewegingen dan zachte lenzen of brilglazen.
• Vermindering van lichtgevoeligheid — getinte lenzen kunnen fotofobie verminderen en het zicht comfortabeler maken.
• Langere fixatietijd op de fovea — wetenschappelijk onderzoek toont aan dat het stabiliseren van de nystagmusbeweging het beeld langer op het gezichtscentrum (fovea centralis) houdt, wat de visuele opname verbetert (high-foveation-quality).*
• Prismatische correctie — in sommige gevallen kunnen prisma's in de contactlens worden geïntegreerd om beelden beter uit te lijnen.

* Taibbi G, Wang ZI, Dell'Osso LF. Infantile nystagmus syndrome: Broadening the high-foveation-quality field with contact lenses. Clinical Ophthalmology 2008;2(3):585–589.

Andere behandelopties

Botox-injecties
Botulinetoxine (Botox) kan in sommige gevallen helpen door de spieren die de oogbewegingen controleren tijdelijk te verlammen. Dit vermindert de intensiteit van de onwillekeurige bewegingen en kan het gezichtsvermogen tijdelijk stabiliseren. Aandachtspunten:

• Het effect is tijdelijk (enkele maanden) en vereist periodieke herhalingen.
• Niet effectief voor alle vormen van nystagmus — met name bij neurologische oorzaken is het resultaat onzeker.
• Mogelijke bijwerkingen: oogirritatie of tijdelijke veranderingen in oogspanning.

Nulpunt en hoofdstand
Bij veel vormen van nystagmus is er een nulpunt: een specifieke kijkrichting waarbij de oogbewegingen sterk verminderen of zelfs stoppen. Patiënten houden dan compensatoir het hoofd in een bepaalde stand, wat voor buitenstaanders vreemd kan overkomen. Via een oogoperatie (Kestenbaum-procedure) kan de stand van het oog chirurgisch worden aangepast zodat het nulpunt meer naar voren verschuift — dit vermindert de noodzaak van de afwijkende hoofdstand.

Medicatie
In specifieke gevallen kunnen medicijnen (bijv. memantine of gabapentine) de amplitude van de nystagmusbeweging verminderen. Dit wordt altijd door de behandelend neuroloog of oogarts beoordeeld.

Regelmatige controle en aanpak bij JGK

Regelmatige controle bij nystagmus is essentieel. Een optometrist kan de oogbewegingen nauwkeurig monitoren, de sterkte van de lenzen tijdig aanpassen en mogelijke bijkomende oogproblemen vroegtijdig identificeren. Dit helpt het gezichtsvermogen te optimaliseren en symptomen te verlichten.

JGK heeft jarenlange ervaring met het aanpassen van contactlenzen bij complexe oogaandoeningen, waaronder nystagmus. Afhankelijk van de situatie wordt gewerkt met zachte lenzen, RGP-lenzen of scleralenzen. Elke nystagmuspatiënt is anders — een uitgebreid onderzoek vormt de basis voor een passend en persoonlijk lensadvies.

Wilt u weten welke optie het meest geschikt is voor uw situatie? Neem contact op voor een vrijblijvend gesprek of maak direct een afspraak.

Nystagmus bij albinisme — de verbinding

Een bijzondere en veelvoorkomende combinatie is nystagmus in samenhang met (oculair) albinisme. Bij albinisme is de pigmentlaag aan de achterzijde van de iris geheel of gedeeltelijk verdwenen. Normaal gesproken zorgt deze laag ervoor dat licht uitsluitend via de pupil het oog binnenkomt — de iris fungeert als een diafragma dat het retinale adaptatieniveau regelt. Overdag is de pupil klein en wordt de lichtinval beperkt; 's nachts en bij weinig licht vergroot de pupil om meer licht op te vangen.

Wanneer de iris dit pigment mist — zoals bij albinisme — wordt de iris lichtdoorlatend (diafaan). Vrijwel iedere lichtbron wordt dan verblindend, zowel overdag als 's avonds. Het gebruik van een donkere zonnebril is in zulke gevallen noodzakelijk. Bovendien treedt bij albinisme zeer vaak nystagmus op: de onwillekeurige oogbewegingen zijn mede een gevolg van de gestoorde visuele ontwikkeling door de overmatige lichtinval.

Pigmentverlies zonder albinisme
Ook zonder albinisme kan de pigmentlaag dunner worden. Bij sommige mensen — met name bij hoge bijziendheid — wrijven vezels verbonden aan de ooglens tegen de achterzijde van de iris. Dit kan op langere termijn het pigment gedeeltelijk loslaten, wat strooilicht veroorzaakt en het zicht overdag verslechtert. Het losgelaten pigment kan bovendien de afvoerkanaaltjes van het oogvocht verstoppen, waardoor de oogdruk langzaam oploopt (zie ook: pigment dispersie syndroom). Een optometrist stelt dit eenvoudig vast met een biomicroscoop.

Irisprintlenzen en handgeschilderde lenzen bij albinisme

Het albino-oog kan met een gekleurde contactlens van een kunstmatige iris worden voorzien. Hiervoor zijn twee opties beschikbaar:

Irisprintlens — een zachte contactlens met een computergestuurde dot-matrix iriskleur. De iris is volledig lichtdicht; de pupilopening is transparant of donker gekleurd. Leverbaar met en zonder sterkte, in meerdere standaardkleuren. JGK heeft diverse irisprintlenzen direct op voorraad in Hurdegaryp.

Handbeschilderde contactlens — volledig op maat gemaakt, afgestemd op de kleur en tekening van het andere oog. Maximale individuele aanpasbaarheid in kleur, irisdiameter en pupilpositie. Levertijd ca. 5–8 weken.

Beide lenstypen geven een betere gezichtsscherpte door de sterke lichtdemping en hebben bovendien een gunstig effect op de nystagmusbeweging: het dragen van aangepaste lenzen helpt de onwillekeurige oogbewegingen te verminderen of te onderdrukken. Dit dubbele voordeel — zowel cosmetisch als functioneel — maakt deze lenzen bij albinisme bijzonder waardevol.

Deze lenzen worden vrijwel altijd op medische indicatie geleverd en worden geheel of gedeeltelijk vergoed door de zorgverzekeraar. Meer informatie over handgeschilderde lenzen en irisprintlenzen.